Kulturowy kocioł

Mafalda – Argentynka słynna na cały świat

Ma 6 lat, mieszka wraz z rodzicami w Buenos Aires, nienawidzi zupy, upału i przemocy, kocha natomiast muzykę The Beatles, zabawy ze swoimi małymi przyjaciółmi i przyglądanie się światu. Jak każde dziecko jest niezwykle ciekawska i niestrudzenie zadręcza rodziców pytaniami: Skąd biorą się dzieci? Dlaczego ludzkość tak źle funkcjonuje? Czy świat jest chory? O co chodzi z tym całym Wietnamem? Taka właśnie jest Mafalda, bohaterka argentyńskiego komiksu, jednego z najsłynniejszych pasków komiksowych świata. Ta uśmiechnięta dziewczynka o pyzatej buzi została obdarzona niezwykłym darem krytycznej obserwacji świata, którego z pewnością pozazdrościłby jej niejeden dorosły.

Mafalda to nie tylko bohaterka przezabawnych historyjek, ale również przedstawicielka społeczeństwa argentyńskiego z lat 60. ubiegłego wieku. Dziewczynka żyje w świecie niestabilnym gospodarczo i politycznie, w kraju pełnym społecznych kontrastów. Odrzuca wszelkie oferty integracji, jest antykonformistką, krytykuje ludzi i świat, w którym przyszło jej żyć. Prowadzi nieustanny dialog z dorosłym światem, jednak dziecięca natura nie pozwala jej wypracować żadnych wyrazistych idei: nie jest w stanie zrozumieć, co stało się w Wietnamie, nie wie, jak to się dzieje, że na świecie istnieje bieda i wykluczenie społeczne… Jest jednak jedna rzecz, którą wie na pewno: „Jeśli nie zmienisz świata, świat zmieni ciebie!”

Skąd się wzięła Mafalda?

Mafalda urodziła się w umyśle Joaquína Saladora Lavado, najsłynniejszego argentyńskiego rysownika satyrycznego, który znany jest czytelnikom jako Quino. Z początku artysta nawet nie przypuszczał, że ta rezolutna osóbka wywoła niezłe zamieszanie w jego życiu i zapewni mu światową sławę, ale także przyćmi resztę jego dorobku.

q
Twórca Mafaldy – Quino

W 1963 r. firma produkująca artykuły gospodarstwa domowego „Mansfield”, zamówiła u Quino historyjkę reklamową. Zamówienie jest bardzo precyzyjne: ma to być komiks łączący styl północnoamerykańskich Peanuts i Blondie, a jej bohaterami mają być postaci, których imiona rozpoczynają się od literki „M”. W tym właśnie momencie rodzi się Mafalda. Imię to wydało się rysownikowi bardzo wesołe, idealne dla swojej nowej postaci. Z czasem dopiero dowiedział się o tragicznej historii księżniczki Mafaldy, córki włoskiego króla Vittorio Emanuele III, która zginęła w obozie koncentracyjnym w Buchenwald. Ostatecznie kampania reklamowa nie doszła do skutku, produkty firmy „Mansfield” nigdy nie ukazały się na rynku. Mafalda miała jednak więcej szczęścia niż pralki i lodówki. Już wkrótce w czasopiśmie Leoplán ukazały się pierwsze trzy paski komiksowe o przygodach zbuntowanej dziewczynki.

Oficjalny debiut Mafaldy miał jednak miejsce 29 września 1964 r. na łamach argentyńskiego tygodnika Primera Plana, w którym przez kilka miesięcy publikowane są przemyślenia ubóstwianej już przez czytelników dziewczynki. W 1965 r. Mafalda „przeprowadza się” do dziennika El Mundo. Rok później opublikowana zostaje pierwsza książka, zawierająca dotychczasowe przygody Mafaldy i jej przyjaciół. Pojawia się ona w księgarniach tuż przed Bożym Narodzeniem i cieszy się tak dużą popularnością, że w ciągu dwóch dni wyczerpuje się nakład 5 tysięcy egzemplarzy. W 1967 r. dziennik El Mundo zostaje zamknięty, a komiks zostaje przerwany. W tym samym roku Mafalda rozpoczyna również działalność społeczną: pojawia się jako pielęgniarka na okładce czasopisma El Mosquito. Jej postać zostaje wykorzystana w kampanii realizowanej przez Szpital Dziecięcy w Buenos Aires na rzecz utworzenia sali intensywnej terapii.

Rok później historyjka zostaje wznowiona w tygodniku Siete Días, a Quino wraz z żoną jadą w swoją pierwszą podróż do Europy. Nie jadą jednak sami – razem z nimi granicę przekracza również Mafalda. Najpierw komiks zostaje przetłumaczony na język włoski, a z czasem na wiele innych europejskich języków.

W 1973 r. Mafalda żegna się formalnie z czytelnikami Siete Días. Quino podejmuje decyzję, że już nie wróci do rysowania nowych przygód pyzatej dziewczynki. Artysta czuje się wypalony i nie chce się powtarzać – stąd decyzja o wycofaniu Mafaldy z życia publicznego Argentyny. Decyzja ta nie została jednak dobrze przyjęta przez sympatyków grupki małych przyjaciół. Do dziś zarzuca się Quino, że zaprzestał rysowania komiksu, a nierzadko wręcz traktuje się go jak mordercę, który pozbawił życia lubianej i kochanej na całym świecie osoby. Tego samego roku pojawia się ostatnia książka o Mafaldzie. Reasumując, w ciągu 9 lat ukazało się w sumie 10 książek skupiających jej przygody i refleksje.

Mafalda wiecznie żywa

mafalda-uniceff
Mafalda w kampanii na rzecz praw dziecka

Mimo że Quino przestał rysować komiks, Mafalda wciąż dawała o sobie znać i okazjonalnie pojawiała się w życiu publicznym i robi to po dziś dzień. W 1977 r. na prośbę organizacji UNICEF Quino ilustruje Mafaldą i jej przyjaciółmi światową kampanię na rzecz rozprzestrzeniania Deklaracji Praw Dziecka. W 1984 r. postaci Mafaldy i jej przyjaciela Manolito zostały wykorzystane do humorystycznego zobrazowania kampanii argentyńskich stomatologów na temat higieny jamy ustnej. Bohaterowie komiksu publicznie myją zęby, aby zachęcić wszystkie dzieci do dbania o odpowiednią higienę jamy ustnej.

Mafalda brała również udział w kampaniach Czerwonego Krzyża, wypowiadała się w sprawach ekologii, jej postać pojawiała się na plakatach, kartkach pocztowych, serwetkach, w książkach kucharskich (oczywiście zawsze w dziale, dotyczącym zup!), na okładce podręcznika do nauki geografii oraz promowała przedstawiania dla dzieci w Teatrze Colón w Buenos Aires.

Świat Mafaldy

mafalda-mundo
Mafalda przygląda się światu

Mafalda to nie tylko zabawny komiks o przygodach buntowniczej sześciolatki, to przede wszystkim dokument historyczny komentujący społeczno-polityczną sytuację Argentyny lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. A nie były to czasy łatwe… Rządy cywilnych prezydentów: Frondiziego, Guido, Lilii oraz naprawa gospodarcza kraju. W latach 1968 – 1973 w Argentynie urzędowało aż sześciu prezydentów, wśród nich generałowie: Onganía, Levingston, Lanusse, doktor Campora, Raúl Lastrini oraz Perón. W latach tych morderstwa, porwania, wybuchy bomb, pożary i wszelkiego rodzaju zamachy kształtowały wizerunek kraju. Sytuację pogarszały liczne strajki i wystąpienia robotników. Społeczeństwo Argentyny było rozdyskutowane i silnie podzielone.

Mafalda w swoich obserwacjach wykracza jednak poza granice Argentyny, a nawet poza kontynent amerykański, i kieruje swój wzrok na całą kulę ziemską. Wielobarwny globus bez wątpienia jest ulubioną zabawką dziewczynki. Przez usta tej małej osóbki, Quino starał się wyrazić niepokoje epoki, w której przyszło mu żyć.

Komiks publikowany był w latach 1964 – 1973, w których nie brakowało wydarzeń wstrząsających opinią publiczną. Świat musiał zmierzyć się z głębokimi zmianami zachodzącymi po drugiej wojnie światowej. Możliwość nuklearnego holocaustu i siła chińskiej rewolucji były postrzegane jako zagrożenie dla całej planety. W Stanach Zjednoczonych wybuchały zamieszki na tle rasowym, a w marszu protestacyjnym przeciw dyskryminacji, zainicjowanym przez czarnego pastora o imieniu Martin Luther King, wzięło udział 200 tysięcy osób. Dużo miejsca w ówczesnej prasie zajmowała również niespokojna historia byłego Konga Belgijskiego (obecnego Zairu) oraz coraz bardziej napięte stosunki między Chinami a Związkiem Radzieckim. W październiku 1964 r. Nikita Chruszczow określił Mao „drugim Hitlerem”. W Chinach wybuchła pierwsza bomba atomowa. Nasiliły się walki w Wietnamie, a Stany Zjednoczone interweniowały zbrojnie w Santo Domingo. To również czasy „praskiej wiosny”, rozruchów studenckich we Francji, masakry w Tlatelolco w Meksyku, zabójstwa Martina Luthera Kinga i Roberta Kennedy’ego, a także premiera filmu Staynley’a Kubricka 2001: Odyseja Kosmiczna i pierwszy spacer człowieka po powierzchni Księżyca. Te wszystkie sprawy oraz wiele, wiele innych zaprząta główkę Mafaldy, bo jak już powiedziano, przyglądanie się światu jest jej ulubionym zajęciem.

mafalda-ksiazka
Okładka zbioru wszystkich pasków komiksowych o przygodach Mafaldy

O niezwykłej popularności Mafaldy może świadczyć fakt, że nie odnosi się ona jedynie do wielkomiejskiej atmosfery Ameryki Łacińskiej. Umberto Eco nazywa Mafaldę „bohaterką naszych czasów” i nie jest to definicja przesadzona, gdyż w Mafaldzie poruszane są kwestie dotyczącego człowieka z każdego zakątka kuli ziemskiej, odbijają się tendencje niespokojnej młodości, które przedstawiają paradoksalną opozycję między dzieciństwem a dorosłością. Mafalda daje przykład swoim zachowaniem ludziom na całym świecie, więc należy traktować ją z takim samym szacunkiem, na jaki zasługuje każda realna godna podziwu postać. A na szacunek z pewnością Mafalda zasługuje, jeśli sam Julio Cortázar liczy się z jej zdaniem: „Nieważne, co ja myślę o Mafaldzie, ważne, co Mafalda myśli o mnie”.

Mafalda w Polsce

Do Polski dzieło rysownika Quino dotarło dopiero w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Pojawiło się w serii Literatura na Świecie dla dzieci i młodzieży. Jest to jeden z nielicznych przejawów zainteresowania tą osóbką w naszym kraju. Trudno wyjaśnić, dlaczego Mafalda wciąż pozostaje właściwie nieznana polskiemu czytelnikowi. Być może wynika to z faktu, że komiks w naszym kraju jest gatunkiem pogardzanym i wciąż niedocenianym. Warto podkreślić również, że polskie tłumaczenie Mafaldy w żadnym stopniu nie oddaje prawdziwego, sarkastycznego charakteru komiksu. W zasadzie tłumacz stworzył swoją prywatną wersję, traktując Mafaldę niepoważnie, jako komiks wyłącznie dla dzieci, sprawiając, że stracił on całkowicie swój krytyczny wymiar, a aluzje polityczne uległy zamianie na treści ogólnoludzkie.


Wszystkie zamieszczone na blogu teksty są mojego autorstwa, a więc moją własnością, i nie zgadzam się na ich kopiowanie i wykorzystywanie bez mojej pisemnej zgody (Ustawa z dnia 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych). All rights reserved

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *